Physical Address
304 North Cardinal St.
Dorchester Center, MA 02124
Có những loại cây nhìn giản dị nhưng chứa cả một kho tàng y học dân gian — sa sâm là một trong số đó. Bài viết này mời bạn cùng mình đi sâu tìm hiểu: sa sâm là gì, phân biệt các dòng phổ biến như sa sâm Bắc, Nam, Hàn Quốc và cả sa sâm biển; khám phá công dụng thực sự của chúng, những bệnh thường được dùng chữa và cả cách dùng truyền thống như ngâm rượu. Mình sẽ dẫn bạn qua từng phần một cách dễ hiểu, dựa trên cả kiến thức truyền thống lẫn cách ứng dụng thực tế, để bạn biết khi nào nên dùng và lưu ý cần nhớ.
Sa Sâm Là Gì
Sa sâm là một cây thuốc quý trong y học cổ truyền, thường dùng phần rễ làm dược liệu. Vị hơi ngọt, hơi đắng, tính mát (hơi lạnh), quy vào kinh phế và vị. Người ta thường phân biệt hai loại chính gọi là sa sâm Bắc (Glehnia) và sa sâm Nam (Adenophora), dù công dụng tương tự nhau.
Công năng chính của sa sâm là nhuận phế, thanh táo nhiệt và ích vị sinh tân, nên hay được dùng để trị các chứng phế nhiệt, ho khan, ho kéo dài, đờm ít, họng khô và cả lao phổi có đờm lẫn máu. Với cơ chế dưỡng âm và thanh nhiệt, sa sâm phù hợp khi ho do âm hư hoặc phế táo.
Sa sâm còn có tên gọi khác như sâm biển hay bạch sâm tùy vùng. Đây là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc chữa bệnh hô hấp mãn tính nhờ tác dụng chỉ ho, long đờm và giải nhiệt. Dù nhiều tác dụng tốt, khi dùng vẫn nên hỏi ý kiến thầy thuốc để lựa liều và phối hợp cho an toàn.
Sa Sâm Bắc
Sa sâm bắc (Glehniae littoralis) là cây thảo sống nhiều năm, cao khoảng 20–30 cm. Rễ cây dạng hình trụ dài, đường kính nhỏ, thường được phơi hoặc sấy khô để làm thuốc. Sản phẩm rễ Sa Sâm khô, sạch, loại 1 thường được quảng bá là 100% thiên nhiên và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Sa sâm bắc có vị ngọt, hơi đắng, tính hơi mát, vào hai kinh Phế và Vị. Theo y học cổ truyền, nó có tác dụng dưỡng âm, làm mát Phế, bổ Vị, giảm khô nóng và giúp long đờm. Về thành phần hoá học, rễ chứa alkaloids, axit amin, carbohydrate, glycoside, tannin và một số chất khác.
Rễ thường dùng chữa ho khan, ho mãn tính, ho lâu ngày, lao phổi ra máu hoặc đờm đặc ít. So với sa sâm nam, sa sâm bắc dưỡng âm hơn, trong khi sa sâm nam trị ho mạnh hơn nhưng dưỡng âm kém. Trước khi dùng nên hỏi ý thầy thuốc hoặc bác sĩ; phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần lưu ý.
Sa Sâm Nam
Sa sâm nam thường được dùng lá ăn sống hoặc nấu canh, nhưng dân gian còn giã nát để đắp chữa đau khớp hoặc phồng rộp khi chạm phải sứa. Vị ngọt, hơi đắng, tính mát, mùi thơm nhẹ khiến nó dễ dùng trong bữa ăn hàng ngày lẫn chữa trị tại chỗ.
Trong y học cổ truyền, sa sâm nam vào kinh phế, có tác dụng bổ và mát phổi, giảm ho, long đờm; còn giúp lợi sữa, nhuận trường và lợi tiểu. Người đi biển thường gọi là “nhân sâm của người đi biển” vì giúp tăng sức đề kháng, thanh nhiệt và giải độc, rất phù hợp với vùng ven biển.
Sa sâm nam là cây thân thảo sống lâu năm, cao khoảng 15–25 cm, rễ mềm màu vàng nhạt. Thân thường bò, lá mọc đối, mỗi đốt có khoảng 2–3 lá. Với đặc tính dược lý và dễ dùng trong ẩm thực, cây có tiềm năng phát triển trồng sản xuất nếu chú ý từ giai đoạn nảy mầm.
Sa Sâm Hàn Quốc
Sa sâm Hàn Quốc là một loại thảo dược quý thuộc giống Glehnia, thân dạng cỏ sống lâu năm, cao khoảng 15–30 cm. Rễ mềm, mọc thẳng và có màu vàng nhạt. Theo Đông y, sa sâm có vị hơi ngọt, hơi đắng, tính hơi hàn, chuyên trị các chứng vị âm hư và phế âm hư.
Sa sâm có hai loại, trong đó sa sâm bắc nổi tiếng với vị ngọt pha đắng và tính hơi lạnh, quy vào hai kinh phế và vị. Sa sâm bắc thường được dùng chữa phế nhiệt, ho khan, ho mãn tính hoặc ho lâu ngày, thậm chí giúp cầm máu trong lao phổi ở một số trường hợp.
Sa sâm thường dùng rễ phơi khô, làm trà hoặc bột, phối hợp với thuốc khác để dưỡng âm, bổ phế và thanh phế nhiệt. Ở một số nơi như Ấn Độ, sa sâm còn được dùng thay bồ công anh để lợi sữa, và lá, rễ cũng được dùng hỗ trợ tiêu hóa và tăng lực.
Sa Sâm Biển
Sa sâm biển còn được gọi là sâm biển hoặc sa sâm nam. Cây thuộc họ cúc, tên khoa học Launaea sarmentosa, phân bố ở các vùng ven biển Việt Nam và phía nam Trung Quốc như đảo Hải Nam. Người dân coi đây là dược liệu quý, có giá trị dinh dưỡng và nhiều công dụng.
Về dược tính, sa sâm có vị hơi ngọt, hơi đắng, tính mát hoặc tính hàn. Có hai loại chính là sa sâm bắc và sa sâm nam nhưng công dụng tương tự: chỉ ho, long đờm, chữa ho khan, ho lâu ngày, ho do phế nhiệt, hỗ trợ trường hợp lao phổi có đờm lẫn máu.
Sa sâm còn được dùng để nhuận tràng, giải nhiệt và thanh táo nhiệt trong các bài thuốc cổ truyền, giúp bảo vệ và tăng cường sức khỏe hô hấp. Tuy là dược liệu quý, nên dùng theo hướng dẫn thầy thuốc hoặc người có kinh nghiệm để đạt hiệu quả và tránh dùng không phù hợp.
Sa Sâm Có Tác Dụng Gì
Sa sâm, còn gọi là sa sâm Bắc, sâm cát hay bạch sâm (và sa sâm Nam ở một số nơi), có vị ngọt hơi đắng, tính hơi lương, vào phế và vị theo y học cổ truyền. Đông y cho rằng sa sâm có công năng nhuận phế, thanh táo nhiệt và ích vị sinh tân, thường dùng cho ho khan, phế táo nhiệt, họng khô và ho kéo dài.
Theo nghiên cứu hiện đại, hai loại sa sâm chính có tác dụng giãn mạch, tăng trương lực cơ tim, kháng khuẩn và trừ đờm, nên được dùng hỗ trợ các bệnh đường hô hấp như viêm phế quản mạn, dãn phế quản, lao phổi và ho mãn tính. Rễ cây chứa các thành phần hoạt tính giúp long đờm, giảm ho.
Trong thực tế, sa sâm thường dùng dưới dạng sắc hoặc phối hợp với dược liệu khác để điều trị ho và bổ phế; sa sâm Nam còn được dùng chỉ ho, nhuận tràng và giải nhiệt. Tuy nhiên, nên tham khảo thầy thuốc hoặc bác sĩ trước khi dùng, đặc biệt với người có bệnh tim mạch hoặc đang dùng thuốc khác.
Cây Sâm Biển Chữa Bệnh Gì
Rễ cây sa sâm (thường gọi sa sâm bắc hoặc sa sâm nam) được dùng phổ biến để chữa các chứng ho: ho khan, ho mãn tính, ho lâu ngày và cả lao phổi kèm đờm, thậm chí đờm có máu. Rễ có tác dụng chỉ ho, long đờm và nhuận phổi nên được nhiều người tin dùng cho bệnh hô hấp.
Nghiên cứu từng ghi nhận sa sâm nằm trong nhóm thảo dược có khả năng chống oxy hóa cao. Các nhà khoa học còn tìm thấy hợp chất trong sa sâm giúp giảm thiểu biến chứng do đái tháo đường và có tác dụng bảo vệ gan. Thành phần rễ bao gồm alkaloids, axit amin, carbohydrate, glycoside và tannin.
Cần lưu ý “sâm biển” hay hải sâm (Stichopus japonicus) là loài khác, thường được dùng như vị bổ giúp bổ thận, tráng dương, bổ âm và ích tinh. Rau sam biển ở một vài nơi còn được dùng để cầm máu và làm thuốc giải độc. Trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc.
Sa sâm là một nhóm dược liệu phong phú, mỗi vùng — Bắc, Nam, Hàn Quốc hay sa sâm biển — đều có nét đặc trưng về hình thái và công dụng dân gian. Từ việc hỗ trợ sức khỏe, bồi bổ đến dùng trong một số bài thuốc truyền thống, sa sâm được nhiều người tin dùng. Riêng sa sâm biển và rễ ngâm rượu thường được dùng để chiết xuất dưỡng chất, nhưng cần dùng có chừng mực và chọn nguồn hàng rõ ràng. Trước khi dùng cho mục đích chữa bệnh hay ngâm rượu lâu dài, tốt nhất bạn nên tham khảo chuyên gia y tế. Khám phá sa sâm bằng sự hiểu biết sẽ giúp bạn tận dụng lợi ích một cách an toàn.
